Rozwój mowy dziecka w wieku przedszkolnym jest jednym z kluczowych obszarów jego funkcjonowania poznawczego, emocjonalnego i społecznego. To właśnie w tym okresie mowa intensywnie się doskonali – dziecko uczy się poprawnej artykulacji, buduje coraz bardziej złożone wypowiedzi i zaczyna świadomie komunikować swoje potrzeby oraz emocje. Niepokój rodziców często budzą jednak nieprawidłowości w wymowie. Kiedy są one jeszcze normą rozwojową, a kiedy wymagają konsultacji ze specjalistą?
Czym są wady wymowy?
Czym są wady wymowy?
Wady wymowy (dyslalia) to zaburzenia realizacji głosek, które mogą polegać na:
- opuszczaniu głosek (np. „kotek” → „otek”),
- zastępowaniu jednych głosek innymi (np. „sz” → „s”),
- zniekształcaniu głosek (nieprawidłowa realizacja, trudna do jednoznacznego sklasyfikowania).
U dzieci w wieku przedszkolnym część błędów artykulacyjnych jest zjawiskiem fizjologicznym i wynika z niedojrzałości aparatu artykulacyjnego oraz układu nerwowego. Istnieją jednak takie wady wymowy, które nie powinny utrzymywać się po określonym wieku.
Najczęstsze wady wymowy u przedszkolaków
1. Seplenienie (sygmatyzm)
To najczęściej występująca wada wymowy u dzieci. Dotyczy nieprawidłowej realizacji głosek:
- syczących: s, z, c, dz,
- szumiących: sz, ż, cz, dż,
- ciszących: ś, ź, ć, dź.
Seplenienie może przyjmować różne formy najczęściej:
- międzyzębowe (język wsuwany między zęby),
- boczne (powietrze uchodzi bokami języka),
Przyczyną sygmatyzmu bywa m.in. obniżona sprawność języka, nieprawidłowy zgryz, oddychanie przez usta czy przedłużone ssanie smoczka.
2. Rotacyzm – nieprawidłowa realizacja głoski „r”
Głoska „r” jest jedną z najtrudniejszych artykulacyjnie i jej brak do około 5. roku życia może mieścić się w normie rozwojowej. Problem pojawia się wtedy, gdy:
- „r” jest zastępowane przez l, j, ł,
- głoska jest realizowana w sposób gardłowy lub uvularny.
Utrwalony rotacyzm wymaga terapii logopedycznej, ponieważ głoska „r” nie pojawia się samoistnie u dzieci z obniżoną sprawnością motoryczną języka.
3. Mowa bezdźwięczna
Polega na zamianie głosek dźwięcznych na ich bezdźwięczne odpowiedniki, np.:
- „b” → „p”,
- „d” → „t”,
- „z” → „s”.
Może być związana z:
- niedosłuchem,
- zaburzeniami przetwarzania słuchowego,
- obniżonym napięciem mięśniowym,
- nieprawidłowym torem oddechowym.
Mowa bezdźwięczna często bywa mylona z „niewyraźnym mówieniem”, jednak wymaga specjalistycznej diagnozy.
4. Opóźniony rozwój artykulacji
U części dzieci obserwuje się ogólną niedojrzałość wymowy – wiele głosek jest upraszczanych, wypowiedzi są niewyraźne, a mowa trudna do zrozumienia dla osób spoza najbliższego otoczenia. Może to współwystępować z:
- opóźnionym rozwojem mowy (ORM),
- zaburzeniami integracji sensorycznej,
- trudnościami w planowaniu motorycznym (apraksja mowy).
5. Wady wymowy a funkcjonowanie emocjonalne dziecka
Należy pamiętać, że nieprawidłowa wymowa może wpływać na:
- obniżenie poczucia własnej wartości,
- trudności w relacjach rówieśniczych,
- frustrację i wycofanie,
- problemy adaptacyjne w grupie przedszkolnej.
Dziecko, które jest często poprawiane lub niezrozumiane, może unikać wypowiedzi werbalnych, mimo prawidłowych kompetencji poznawczych.
A więc, kiedy do neurologopedy?
Konsultacja neurologopedyczna jest wskazana, gdy:
• mowa rozwija się wolno lub nieregularnie,
• dziecko rozumie polecenia, ale nie mówi lub mówi bardzo mało,
- dziecko po 4.–5. roku życia ma trudności z wieloma głoskami,
- mowa jest niezrozumiała dla osób spoza rodziny,
- występują trudności z jedzeniem, gryzieniem lub oddychaniem,
- dziecko ma obniżone napięcie mięśniowe lub zaburzenia rozwoju,
- wada wymowy utrzymuje się mimo upływu czasu.
Wady wymowy w wieku przedszkolnym są częstym zjawiskiem, jednak nie powinny być bagatelizowane. Odpowiednio wcześnie podjęta terapia logopedyczna lub neurologopedyczna daje bardzo dobre efekty i zapobiega trudnościom szkolnym oraz emocjonalnym w przyszłości. Kluczowa jest współpraca specjalistów, rodziców i nauczycieli – bo rozwój mowy to fundament rozwoju dziecka.
Wciąż zastanawiasz się czy to odpowiedni moment na konsultację z logopedą/neurologopedą? Pobierz checklistę i sprawdź, czy to odpowiedni moment.
Opracowała: mgr Patrycja Tomecka-Świerczek – NEUROLOGOPEDA